Sunday, 30 October 2016

10 nAithne don scríobh




Níl mé á rá go gcloím go docht leis na rialacha seo, ach bíonn siad i mo cheann i gcónaí. Seo thíos comhairle a chonaic mé ag go leor scríbhneoirí in go leor áit ar an idirlíon agus i leabhair.


  1. Bí ag léamh. Léigh go fras, go scioptha, go domhain. Léigh.
  2. Ná bí ag fanacht ar 'ionspioráid'. Bí ag scríobh, is cuma cé chomh holc nó chomh truamhéileach é. Is féidir a chaitheamh amach nó a athscríobh ar ball.
  3. In amanna, bímid ag streachailt leis na focail. Má tá barraíocht de dhúshlán ann an leathanach iomlán a líonadh, tosaigh ag cur síos ar a bhfuil os comhair do dhá shúl ag an nóiméad sin, nó bí ag cur síos ar chuimhne, nó ar dhuine i do shaol.
  4. Ná bí buartha nach bhfuil an méid a scríobhann tú maith go leor, lean leat agus cuir an peann ar an phár, an méar ar an mhéarchlár.
  5. Muna bhfuil agat ach ceathrú uair a' chloig gach lá, bí ag scríobh i rith an cheathrú uaire sin.
  6. Athscríobh rud éigin atá scríofa i bpearsa ar leith (1ú, 2a, 3ú) i bpearsa eile go bhfeice tú an ngineann sé aon rud nua. Is fiú tosú leis an chéad phearsa chun carachtar fírinneach a chruthú agus bogadh go dtí an tríú pearsa chun doimhneas a chur leis an phearsa sin.
  7. Bain triail as rudaí a léamh nach léann tú de ghnáth. Má léann tú filíocht de ghnáth, léigh prós; má léann tú leabhair eolaíochta de ghnáth, léigh ficsean, má léann tú úrscéil do dhaoine fásta, bain triail as prós do dhéagóirí.
  8. Bain triail as an áit fhisiciúil ina scríobhann tú a athrú - ó chaife go deasc, ó dheasc go dtí an gáirdín, ón gháirdín go dtí an tolg. Go minic, is i lár caife le callán agus glórtha thart orainn is fearr a scríobhaimid, agus in amanna eile dár saol is ciúnas agus nead beag a bhíonn de dhíth orainn.
  9. Seans go mbeidh ort an chéad chaibidil a chaitheamh amach, nó an chéad chúig leathanach, nó an chéad alt. Sin sin. Déan é. Is minic a scríobhaimid píosa gairid i saotharlann a ghineann píosa fada ina dhiaidh. Ach ansin tuigimid gur gá an chéad phíosa, an píosa is ansa linn, ar chuir muid ár dtaithí saoil agus ár gcroí isteach ann, gur gá é sin a ghearradh amach.
  10. Níl aon am 'ceart' le tosú... tosaigh anois.

Sunday, 6 March 2016

Tomhas Orm, Tomhas Ort


Bailiúchán de thomhaiseanna ón bhéaloideas atá anseo, bunaithe ar easpa a chonacthas sa réimse ábhar a bhí ar fáil dá leithéid do pháistí sa seomra ranga.
Tá leagan amach an leabhair dírithe ar pháistí ach ní do pháistí amháin a fheidhmíonn sé.
Mar shampla, bain triail as:

'Caidé nach bhfuil béal uirthi a inseochas scéal duit?'
nó
'An fear a rinne í dhíol sé í
An fear a cheannaigh í
níor úsáid sé í
An fear a d'úsáid í
Ní fhaca sé riamh í.'
nó
'Ghilín ó gheailín, fear farraige anoir,
fear inse an scéil, gan féith, gan fuil.'

Agus más mian libh na freagraí a chinntiú, ceannaigh an leabhar!
Tá seacht gcéim acu, bunaithe ar sheacht gcéim theacht in éirim an fhile. Is dócha gur ar mhaithe leis an aip a rinneadh é seo. In am seo a scríofa níl an aip ar fáil go fóill ach beidh... Tá páistí - agus daoine fasta - chomh cleachtaithe le leibhéil éagsúla 'Angry Birds' nó 'Candy Crunch' is go nglacfaidh siad leis an leagan amach seo sa leabhar agus an aip i gcúl a gcinn i gcónaí. Tá mé ag tnuth lena fheiceáil - bíodh is nach bhfuair mé thar leibhéal a 2 de 'Mario Brothers' riamh.

Tá an leagan amach, na léaráidí, an caighdeán déantúsaíochta - tá siad uilig d'archaighdeán, mar is gnáth le Éabhlóid. Is maith liom na léaráidí go mór - simplí agus ina macallaí den aip atá le theacht.

Ní don seomra ranga amháin atá sé seo in oiriúint, mar a luaigh mé. Samhlaím tuismitheoirí ag plé lena gclann ag baint an-sult as seo. Beidh go leor daoine idir óg is aosta ag cur is ag cúiteamh faoi na tomhaiseanna difriúla, agus go bhfóire Mor orainn má thógann Deaid amach é ag an Nollaig, i ndiaidh dinnéara ...

Gheobhadh go leor de na tomhaiseanna ann  an ceann is fearr ar aon Ghollum ná hobad ná aon chréatúr eile.

Tá duine de na húdair agus ceann feadhna Éabhlóid, Eoghan Mac Giolla Bhríde, ag caint faoi ar Raidió na Life ANSEO. Tá Eoghan machnamhach go maith faoin fhís a fheiceann sé féin leis an leabhar, agus ós ag trácht ar mhachnamhacht mé, luann sé é sin ar cheann de bhuanna an leabhair fosta.
Tá Aodh Ó Gallchóir ag trácht air ar an chlár céanna. Luann sé meascán na gcanúintí atá le fáil ann ach is bunfhealsúnacht de chuid Éabhlóid gan chanúintí a chighdeánú. Luann Aodh chomh maith an saibhreas cainte

Aoisghrúpa? Tachráin+++ !

Tá me lena thabhairt d'Alannah béal dorais agus gheobhaidh mé amach uaithi siúd an measann sí an bhfuil siad ró-dheacair dá Deaid is dá Mam...

Tuesday, 1 March 2016

An Prionsa Beag

Foilsithe an chéaduair ar:
http://turasailse.blogspot.ie/2015/10/an-prionsa-beag.html

An Prionsa Beag

http://www.eabhloid.com/?works=an-prionsa-beag

Leabhar gleoite is ea é 'Le Petit Prince' in aon teanga. Mar a deir Eoghan Mac Giolla Bhríde, aistritheoir an leagain seo den leabhar, is i Spáinnis ar dtús a léigh sé féin é, aistrithe ón Fhraincis. Tá go leor ama caite aige ar an aistriúchán seo thar na blianta, agus i ndeireadh na dála tá Saint-Exupéry  réidh le gabháil amach agus croithe óga agus aosta a cheansú arís. Pléann Liam Mac Cóil buanna liteartha an leabhair ANSEO

Ní hé seo an chéad leagan Gaeilge den leabhar, ar ndóigh. Tá aistriúchán ag Breandán Ó Doibhlín ó 2007. Ach seo leagan a bhainfidh daoine sult as chomh maith. Is Gaedhealg seachas Gaeilge atá ann, sé sin leagan i gcanúint Chúige Uladh, ag leanstan foirmlí scríofa na teanga mar a labhraítear í an taobh sin tíre. Tá buanna aige seo, ní amháin ó thaobh nádúrthacht na teanga de, ina nathanna agus ina bhfoirmeacha, ach beidh sé fiche uair níos fusa a léamh don pháiste sa leaba san oíche! Bhain mé féin an-sult as seo as siocair an meascán mearaí de chanúintí atá i mo chuid Gaeilge labhartha féin, i ndiaidh tréimhsí a chaitheamh ó dheas, thiar agus ó thuaidh. An dlaíóg mhullaigh agam féin ná na blianta caite sa seomra ranga le daltaí scoile nár thuig mo chuid Gaeilge, nár thuig mo chuid Béarla agus a chuir iachall orm mo bhlas is mo shnas a athrú ar mhaithe leis na stóiríní céanna a choinneáil ó bheith ag déanamh damáiste dá chéile ná don seomra ranga. 'Múin an páiste, chan an t-ábhar'...

Anois tá mé fágtha gan dúchas, ach ní gan dáimh. A luaithe is a thóg mé an leabhar bhí gach 'thoisigh' agus 'cha dtug' mo thabhairt ar ais go laethe m'óige. Bainfidh Conallaigh agus Ciarraígh - agus Connachtaígh - sult as an leabhar seo, óg is aosta. Agus lucht uchtaithe na Páile? Cuimhneoimid ar laethe ár n-óige...



Tá na léaráidí a bhí sa bhunleagan Fraincise ag an leagan nua Gaeilge seo chomh maith. Tá an páipéar trom, de chaighdeán ard. Tá an paipéar geal, loinnireach. Ceann don pháiste - le tabhairt don tuismitheoir atá ar a glúine cois na leapa - agus an t-ordú ina b(h)éal: 'Léigh!'

Lá leis na Lochlannaigh

 Leabhar do pháistí atá againn anseo ó Mháire Zepf. Cois Life a d'fhoilsigh. Tá sé ar fáil ANSEO agus tá an chéad chaibidil ar fáil saor in aisce mar pdf ANSEO. Scéal a ritheann agus a chasann go gasta atá ann, faoi bheirt pháiste a bhogann go draíochtúil tríd an am go dtí aimsir na Lochlannach. Tá scéal daonna, insuime ag rith tríd an leabhar ach nósanna agus saol na Lochlannach fite fuaite tríd an iomlán.

Ar nós leabhair eile de chuid Cois Life  tá an déantúsaíocht fhisiciúil den leabhar clóite tarrantach, téagartha. Ní thitfidh an leabhar seo as a chéile i ndiaidh bliana sa seomra ranga - rud atá tábhachtach do scoil.
Is ar scoil a bhí mé ag síorsmaoineamh agus mé ag léamh an leabhair. Bíodh is go bhfuil an-chur síos agus an-scéal faoin bhulaíocht ag sníomh tríd an leabhar, tá níos mó béime ar an chur amach ar nósmhaireachtaí na Lochlannach ná ar na carachtair, bíodh is go bhfuil siad seo beo agus bríomhar. B'fhearr liom féin níos lú den bhéim ar ghnéithe den stair agus a thuilleadh scéalaíochta faoin triúr páiste a ritheann agus a léimeann tríd na leathanaigh.
 Bhí an cailín Lochlannach ag inse rudaí don bheirt pháiste 'nua-aimseartha' nuair nár cuireadh ceist uirthi - cén rud é go díreach 'saor beann', gur bandia í Freya. B'fhearr ceistiú agus comhrá ó na páistí eile leis seo a chíoradh amach ar dhóigh níos nádúrtha. Chuir sé seo isteach ar an scéalaíocht agus tháinig guth an teagaisc tríd, seachas an guth scéalaíochta a bhí in uachtar sa chuid eile den leabhar. Seans gur cheart iad seo a réiteach ach am a thabhairt don lamhscríbhinn 'fiuchadh' i meon an údair, mar is léir gur shocraigh an claonadh seo síos i ndiaidh an chéad chúpla caibidil.


Ba bhreá liom gluais SeanLochlannais-Gaeilge a fheiceáil mar iarmhír, nó nasc chuig ceann ar líne. Bhí roinnt Lochlannaise (?) istigh sa téacs agus bíodh is go raibh barúil againn cén rud a bhí i gceist, cuirfidh an easpa gluaise seo mearbhall ar roinnt páistí - iad siúd atá ag iarraidh an dubh bheith ina dhubh agus sin sin. Beidh a leithéid de pháiste cráite ag an éiginnteacht go dtí go n-aimseoidh siad na frásaí le Google.
Mar an gcéanna, bhí bonn i gceist ag pointe amháin. 'Punt nó euro.'  Bhain an rud beag bídeach sin tuisle eile asam sa léitheoireacht. An punt nó an euro a thoghadh agus cloí leis, b'fhéidir?

Deir an clúdach gur le haghaidh aoisghrúpa 9+ é ach samhlaím páistí níos óige ná sin chomh maith, agus mé á léamh. Méid an chló, líon na bhfocal, 8+. Ach tabharfaidh mé mo chóipse do na cailíní béal dorais agus gheobhaidh mé a mbarúil siúd air sin.

Seo é an dara leabhar i sraith ó Mháire Zepf, sraith  a mheasaim a chlúdós go leor réimsí staire amach anseo.  Tá sé fíordheacair leabhar fíorshimplí a scríobh go héifeachtach. Ach tá an-iarracht anseo. Rithim agus luas maith ann, agus coincheap intuigthe ag páistí taobh thiar de. Tá cúpla rud le réiteach ach is mionghnéithe iad siúd. Ta mé ag súil go mór leis an tríú ceann. Bulaí mná.

Uasdátú 7/3/16: Thaitin an leabhar go mór le Alannah béal dorais (10). Léigh sí é in aon slam amháin agus ba mhaith léi an chéad cheann eile a léamh, a Mháire Zepf. Anois.

Saturday, 27 February 2016

Diabhlaíocht Dé

ó Thuras Amháin 3 Iúil 2015



Tá mé cinnte fá rud amháin. Ní bheidh teacht ar an leabhar seo go furast i gclochair na tíre seo. Nó má tá, is i bhfolach agus faoi cheilt ag clúdach páipéar donn a bheas sé, saor ó dhearcanna na mban rialta agus a n-oifigeach. I measc na leabhar bitheolaíochta, seans.

Mar is bitheolaíocht atá ann. Bitheolaíocht na ndéithe, na ndaoine agus na n-ainmhithe uilig go léir  atá meascaithe i meanglam mearaí cumadóireachta, iad uilig go léir ag comhrá lena chéile agus ag comhrac lena chéile. Tá imeartas ann sna focail agus sna coirp, sa ghnéas agus sa ghnéasúlacht.

Cuirfidh lucht an bhéaloidis suim sna scéalta mar is scéalta iad a cumadh sa mhullach ar mhiotais agus ar thraidisiún béil an domhain chláir ar fad. Cuirfidh diagairí spéis iontu mar a bheadh puzail ann, ag iarraidh na foinsí as a n-eascraíonn siad a aimsiú. Cuirfidh déagóirí spéis as cuimse iontu as baill agus fuincsin a aimniú os ard agus go hoscailte. Ar nós 'Treas Rúndiamhair na bhFear', tá friotal an ghnéis i bhfolach faoi chlóca beannaithe sa tír seo, an rud nach n-ainmneofar. Tá an scéal meafarach seo bunaithe ar an rúndacht sin. Tá oscailteacht agus dánaíocht agus is-cuma-sa-tsiocaíocht sna scéalta seo a shéanann an clóca sin. Sa scéal céanna, shíl mé gur bhraith mé macallaí Titleyacha i nguth an Ard-Uachtaráin, ach seans go raibh me meallta...

Is faoi dhéithe agus faoi dhiabhail cuid mhaith de na scéalta seo, ach ní déithe ar an mhúnla Críostaí iad, i bhfad ar shiúl agus Nua-Bhíoblacha le grá. No, sirree. Seo déithe garbha, cantalacha, leisciúlacha. Seo déithe Gréagacha, Lochlannacha, oirthearacha, iartharacha. Tá mioscais sna déithe seo, agus tréithe daonna eile idir mhaith agus olc. Tá clann agus pobal agus tithe agus seomraí atá ró-lán ag na déithe seo, Bíonn mianta diúltacha agus deimhnitheacha acu, bíonn fuil mhíosta acu, buailtear bobanna orthu agus bíonn fearg orthu dá réir. Is déithe den tseandéanamh iad, ar nós na ndaoine maithe. Bíodh eagla orainn rompu!

Tá roinnt scéalta bunaithe ar na soiscéil ann. Ní ligfidh na mná rialta agus a n-oifigigh do na píosaí siúd theacht isteach san fhoirgneamh. Ar na cinn seo tá Lazarus, i ndiaidh dó aiséirí, fear le 'hathshaol nach saol é'. Tá an scéal seo ar cheann de na scéalta is dorcha agus is rúndiamhraí sa chnuasach, agus tuigimid go bhfuil rudaí ceilte orainn ar shaol Lazarus agus a chomrádaí Íosa ina n-óige a ghríosaigh Íosa chun pianbhreith an tsaoil a dhaoradh ar Lazarus.

Cuirtear cor nua i scéalta na maighdine mara dúinn, fosta, in 'An Mac Mara'. Arís ar ais, tig an domhan osnádúrtha agus an domhan daonna le chéile anseo agus ní go ró-mhaith a réitíonn siad. Tá móitíf laige nó donas dhaoine daonna ag rith trí na scéalta seo ar fad, i gcomparáid le h-uaisleacht ainmhithe agus le fibíneacht na ndéithe agus na ndiabhal, mar shampla, sna chéad trí scéal - 'In ainm Dé', 'Diabhlaíocht Dé' agus 'Bricfeasta Mada'. Amhail is nár oir an éabhlóid dhaonna do na déithe nó gur chuir an cúram a chruthaigh siad féin -muide -  isteach ar a slí mhaireachtála, tá teannas agus achrann idir dhéithe iad féin le feiceáil, agus a gcumhacht  thar na créatúir laga, leochaileacha, lochtacha seo thíos futhu.

Nóta beag deiridh mar gheall ar an obair ealaíne le Seán Ó Flaithearta - chomh rúndiamhrach agus diabhlaíoch leis na scéalta iad féin.

Saothar a bheas á chíoradh agus á chardáil go cionn tamaill. Ach chan sa chlochar ná sa chlabhstra, cuirim geall.



Léirmheas breise; Southword 29 ANSEO

 

Monday, 22 February 2016

Hata Zú Mhamó



Roinnt blianta ó shin bhí dán de chuid Áine Ní Ghlinn á mhúineadh sa seomra ranga agam don Teastas Sóisearach - Gealt? Idir sin is seo aistríodh an dán ón chúrsa don Teastas Sóisearach go dtí cúrsa an ArdTeastais.
Is dán é a chuireann síos ar fhear agus pitseamaí á gcaitheamh aige a théann ar bord bus, agus míchompord na ndaoine thart air. Ar ndóigh, ní fios an dtuigfeadh páistí an lae inniu an míchompord seo - is iomaí duine a théann ag spaisteoireacht ar an tsráid agus pitseamaí orthu ó shin!

Thaitin an dán le páistí scoile ag an am - fiú páistí scoile laga, dúshlánacha, neamhghafa. Bhí sé áiféiseach, greannmhar mar dhán ach bhí rian bá agus pathos ag baint leis fosta. 'Something for everybody in the audience', mar a déarfaí.

Mar an gcéanna anseo, fillimid ar théama seo daoine atá rud beag as alt sa saol. Sa chás seo, daoine atá sean agus cúram de dhíth orthu, agus 'sifil na haoise' ar roinnt acu. Tá pathos agus greann ag teacht le chéile sa scéilín seo, 'Hata Zú Mhamó'. Éalaíonn Mamó agus a cairde ón teach altranais ar feadh an lae - ach faoi chúram gariníon Mhamó, Siobhán. Tá Siobhán sa chéad nó sa dara bliain de mheánscoil, nó b'fhéidir an tríú bliain.

Bíodh is go bhfuil an fócas dírithe go príomhá ar an ghariníon, Siobhán, faighimid léargas luachmhar ar na seandaoine sa leabhar. Is anseo a fheicimid an pathos ar obair, mar is rí-léir go bhfuil saol caite ag na daoine seo atá athruithe go mór. Sampla air seo is ea 'sifil na haoise' de chuid Mhamó a thugann le fios dúinn nach dtuigeann sí cé chomh mór is a bhfuil ísliú tagtha ar luach an airgid atá ina glaic aici. Sampla éile ná an gearr-radharc a fhaighimid fá shaol Jeaic le heilifintí roimhe seo. Aon mhaoithneachas a mhothaímid faoi dhuine ar bith de na carachtair seo, áfach, díbrítear é le greann nó le casadh sa scéal.

An t-aon iontas a bhí orm ó thaobh bplota de ná nár scairt Mamaí Shiobháin ar a hiníon nuair a fuair sí an teachtaireacht go raibh sí i ndiaidh a mamó agus a cairde a fhuadach ón teach altranais. Ar ndóigh, in amanna, is deacair idirdhealú a dhéanamh an iad na seandaoine a rinne fuadach ar an chailín nó an í a cailín a rinne fuadach ar na seandaoine, ach oibríonn an cranndaí-bogadaí seo de ghnímh agus de mhothúcháin go maith don scéal. Bogann an scéal ó radharc go radharc, ó ghníomh go gníomh, go beoga bríomhar. Faoin am a fhillimid ar Mhamaí sa scéal tá muid i ndiaidh luasacadh ó ghariníon go seandaoine go tiománaí tacsaí ar ar ais arís. Tá mearbhall orainn féin.

Beidh an leabhar seo úsáideach sa seomra ranga - ag brath ar an ghrúpa is féidir plé beoga a oscailt ar chúram sheandaoine, ról agus feidhm sheandaoine sa sochaí seo againne, neamhspleáchas pearsanta... agus ná bíodh aon dabht orainn gur féidir le páistí déileáil leis na coincheapa seo. Tá ábhar tromchúiseach go leor le haimsiú istigh sa leabhar, maolaithe ag an ghreann. Ach tá an cur chuige scríbhneoireachta anseo sofaisticiúil. Bainfidh páiste soineanta sult as an leabhar mar leabhar greannmhar, sultmhar, bríomhar. Bainfidh páiste a bhfuil taithí acu ar mháthair mhór nó ar athair mór atá ag dul i ngleic le fadhbanna seanaoise an sult céanna as an leabhar, ach déanfaidh siad tuilleadh machnaimh lena chois.

Seo an fáth gur tháinig an dán, 'Gealt?' i mo cheann, is dóigh liom. Chonaic mé páistí 'laga' ag dul i ngleic le coincheapa casta faoi dhaoine le meabharghalar agus iad lánábalta aige mar gheall ar an dan seo. Ar ndóigh, is i mBéarla a bhí an plé mar bhí siad chomh tógtha faoin ábhar agus lánchinnte go raibh siad ag iarraidh a dtuairimí a nochtadh don rang. Ach in amanna is fearr ligint do na rámhaí sa sruth...

Mar an gcéanna anseo. Creidim gur leabhar é seo a léifidh páistí dá ndeoin féin go haonarach agus go mbainfidh siad sult as, ach a mbeidh inghlactha mar lón léitheoireachta ranga.

Aois? Idir 10-15. Ag bun an scála sin, 10, má tá Gaeilge mhaith acu (Gaeilge ó dhúchas nó gaelscoil). Ach beidh sé ina leabhairín inléite agus inspéise le daltaí suas go 14/15 chomh maith, mar gheall ar an ábhar.

Idir leabhar cló agus closleabhar ar fáil.

02 Márta: uasdátú ó Alannah (10), mo chomharsa béal dorais. Thug mé an leabhar di le measúnú a dhéanamh air. Is léitheoir craosach í ach déarfaidh sí leat muna dtaitníonn rud léi. Tá Alannah ag freastal ar Ghaelscoil ach níl aon Ghaeilge ag Mamaí ná ag Deaid. 

Líon a haghaidh le lúcháir nuair a chuir mé ceist uirthi caidé mar a bhí an leabhar. 'Iontach, iontach, iontach maith!'ar sí.